Gen Terapisi Nedir?
Ece Begüm Aksoy
Giriş
Son günlerle sıklıkla karşılaşılan bu terimin mantığı hastaya hastalığa yol açan mutasyonun etkilerini düzeltme işlevine sahip genler içeren DNA aktarılmasına dayanır. Gen terapisi genetik hastalıklar için umut vadedici olduğu için bilim insanları tarafından çalışılmaktadır. Peki gen terapisi neyi hedefler?
Öncelikle tedavi edilecek hücrenin türü çok önemlidir. Somatik hücre, yani beden hücresi tedavi edilecekse eğer, bu tedavi nesilden nesile aktarılmayacaktır. Ancak germline, yani üreme hücresi hedeflenirse yapılan değişiklik gelecek kuşaklara geçeceğinden, bu tedaviler sıkı denetimler altındadır, etik kurullarca değerlendirilmelidir.
Peki gen terapisi teknikleri nelerdir?
Gen artırma
Gen artırmanın kullanıldığı durumlara bir proteinin üretilmesini engelleyen bir mutasyonun olduğu durumlar örnek verilebilir. Dışarıdan aktarılan DNA, fonksiyonel olmayan geni bir nevi telafi eder, eksik kalan protein yeterli seviyede üretilmiş olur
Gen azaltma/baskılama
Burada eklenen gen ile iki şey hedeflenilebilir. Ya başka bir genin ifade edilmesi baskılanır ya da başka bir genin ürününün etkinliğine müdahale edilir. Örnek vermek gerekirse kanserde onkogenler aşırı aktiftir. Böyle bir yaklaşımla onkogenler baskılandığı takdirde kanserin ilerlemesi durdurulabilir.
Belirli hücrelerin öldürülmesi
Burada ise amaç hastalıklı hücrenin ölmesidir. Bu, iki şekilde tetiklenebilir: hücreye eklenecek DNA’da intihar geni bulunabilir ya da eklenen DNA hücrenin işaretlenmesine ve bağışıklık hücreleri tarafından saldırıya uğramasına sebep olabilir.
O zaman DNA hücreye nasıl aktarılıyor?
DNA’yı doğru hücreye fonsiyonel bir biçimde göndermek gen terapisi açısından çok önemlidir. Genelde bu iş için araçlar, yani vektörler kullanılır. Bakteri, plazmid ya da virüsler vektör olabilirler. Ancak virüslerin bu amaçla kullanılıyor olmasından endişe duymamıza gerek yok. Çünkü hastalık yapmasına yarayan genleri inaktive edilecek şekilde vektörler modifiye edilir, ona göre tasarlanırlar. Ek olarak kök hücreler gen terapisinde kullanılabilir. Lipozomlar da eklenecek genleri hücreye aktarmanın başka bir yoludur.
Gen tedavisi nasıl bir süreç izlenir, nelerin üstesinden gelinmelidir?
İlk olarak genin hedeflenen hücreye hasar almadan ulaşması, o hücrede etkin olması gerekir. Hücreler bazı genleri dış faktörlere göre açıp kapayabilirler, tıpkı hava kararınca ışığı yakmamız gibi. Gen terapisini de hücre alışılmadık bir etkinlik olarak algılayabileceğinden aktarılan geni kapatması mümkündür. Bu tedavinin işe yaramama risklerinden biridir.
Aynı zamanda bağışıklık sistemini kandırmamız gerekebilir. Vektörler bu işi başarıyla halledebilir, yollanan kargo tehdit olarak algılanmadan hücreye ulaşabilir.
Ayrıca, gen terapisinde eklenen genin hücrede kalıcı olması beklenir. Yani gen, hücredeki diğer genlerin işleyişiyle de uyumlu olmak durumundadır. Başka bir genin işleyişine olumsuz etki yaparsa gönderilen gen, bu da değişik hastalıklara sebebiyet verebilir.
Son olarak gen terapisinin maliyetinden bahsetmekte fayda var. Gen terapisi genellikle toplumda nadir görülen genetik hastalıkları hedefler. Bu da daha kişisel bir yaklaşım gerektiriyor demektir. Dolayısıyla etkili ama çok pahalı olabilir.